Câu hỏi "ai là công dân của nước này" được mọi hệ thống pháp luật trả lời bằng một trong hai nguyên tắc: theo cha mẹ, hoặc theo nơi sinh ra. Mọi quy định phức tạp về sau đều là biến thể hoặc ngoại lệ của hai nguyên tắc đó.
Nguyên tắc huyết thống trao quốc tịch theo cha mẹ
Theo nguyên tắc này, đứa trẻ mang quốc tịch của cha hoặc mẹ, bất kể sinh ra ở đâu. Con của công dân nước A sinh tại nước B vẫn là công dân nước A.
Đây là nguyên tắc chiếm ưu thế ở phần lớn châu Âu lục địa, châu Á và châu Phi. Logic đằng sau là quan niệm rằng quốc tịch gắn với sự tiếp nối của một cộng đồng dân tộc — người ta thuộc về một dân tộc qua dòng dõi, không qua địa điểm.
Hệ quả thực tế của nguyên tắc này rất lớn với cộng đồng di cư. Một gia đình rời quê hương qua ba thế hệ vẫn có thể giữ quốc tịch gốc, nếu luật nước đó cho phép truyền không giới hạn đời. Ngược lại, người sinh ra và lớn lên trên lãnh thổ một nước theo nguyên tắc huyết thống có thể suốt đời không phải công dân nước đó, nếu cha mẹ họ là người nước ngoài.
Nguyên tắc nơi sinh trao quốc tịch theo lãnh thổ
Theo nguyên tắc này, đứa trẻ sinh ra trên lãnh thổ một nước là công dân nước đó, bất kể quốc tịch của cha mẹ.
Nguyên tắc này chiếm ưu thế ở châu Mỹ — cả Bắc Mỹ lẫn Nam Mỹ. Không phải ngẫu nhiên: đây là các quốc gia hình thành từ nhập cư, nơi việc gắn quốc tịch với dòng dõi sẽ tạo ra một xã hội chia tầng vĩnh viễn giữa người đến trước và người đến sau.
Logic của nó là quan niệm rằng quốc tịch gắn với sự thuộc về một cộng đồng chính trị trên một lãnh thổ, và ai sinh ra ở đó thì đương nhiên thuộc về nó.
Vì sao hai nguyên tắc lại hình thành khác nhau đến vậy
Sự khác biệt không ngẫu nhiên mà phản ánh lịch sử hình thành của từng nhóm quốc gia.
Các nước có lịch sử lâu đời và dân cư tương đối ổn định — phần lớn châu Âu và châu Á — xây khái niệm quốc gia quanh một dân tộc có chung nguồn gốc, ngôn ngữ, văn hoá. Với cách nhìn đó, quốc tịch theo huyết thống là lựa chọn tự nhiên.
Các nước hình thành từ nhập cư — châu Mỹ, và ở mức độ nào đó là châu Đại Dương — không có một dân tộc gốc chung để dựa vào. Cái chung của họ là việc cùng sống trên một lãnh thổ và cùng chấp nhận một bản khế ước chính trị. Với cách nhìn đó, nơi sinh là tiêu chí hợp lý hơn.
Hiểu điều này giải thích vì sao tranh luận về quốc tịch ở các nước rất khác nhau về giọng điệu: ở nơi này nó là tranh luận về bản sắc dân tộc, ở nơi kia là tranh luận về công bằng chính trị.
Không nước nào dùng thuần một nguyên tắc
Đây là điểm quan trọng nhất và hay bị bỏ qua khi người ta nói "nước X theo nguyên tắc Y".
Thực tế, mọi hệ thống đều pha trộn, chỉ khác nhau ở tỷ lệ. Nước theo nguyên tắc huyết thống vẫn có điều khoản cho trẻ sinh ra trên lãnh thổ mình mà không có quốc tịch nào khác. Nước theo nguyên tắc nơi sinh vẫn trao quốc tịch cho con của công dân mình sinh ở nước ngoài.
Các biến thể phổ biến. Nguyên tắc nơi sinh có điều kiện — trẻ sinh trên lãnh thổ được quốc tịch nếu cha mẹ đã cư trú hợp pháp một số năm, hoặc nếu đứa trẻ lớn lên ở đó tới một độ tuổi nhất định. Nguyên tắc huyết thống có giới hạn đời — quốc tịch truyền được cho con sinh ở nước ngoài, nhưng dừng lại ở đời thứ hai hoặc thứ ba nếu không có mối liên hệ thực tế với nước gốc. Nguyên tắc huyết thống kèm nghĩa vụ đăng ký — trẻ sinh ở nước ngoài được quốc tịch nhưng cha mẹ phải khai báo trong một thời hạn, quá hạn thì mất quyền.
Ý nghĩa với người Việt ở nước ngoài
Việt Nam theo nguyên tắc huyết thống là chính. Điều đó có ba hệ quả cụ thể cho cộng đồng ở nước ngoài.
Trẻ sinh ra ở nước ngoài của cha mẹ Việt có thể mang quốc tịch Việt Nam, nhưng thường cần làm thủ tục đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện — và có thời hạn. Nhiều gia đình bỏ lỡ bước này rồi nhiều năm sau mới phát hiện.
Nếu nước sở tại theo nguyên tắc nơi sinh, đứa trẻ có thể có hai quốc tịch ngay từ lúc sinh. Đây không phải điều bất thường mà là hệ quả tự nhiên của việc hai hệ thống cùng áp dụng nguyên tắc của mình.
Và với thế hệ thứ ba trở đi, câu hỏi quốc tịch Việt Nam phụ thuộc vào việc chuỗi đăng ký có được duy trì hay không — đây là chỗ chuỗi hay đứt mà không ai để ý cho tới khi cần.
Vì sao nên biết nguyên tắc trước khi tra quy định
Một lý do rất thực tế: biết nước đó theo nguyên tắc nào giúp bạn đoán đúng chỗ để tra quy định.
Nếu nước đó theo huyết thống, câu hỏi trọng tâm sẽ là "cha mẹ có quốc tịch không và có đăng ký kịp không". Nếu theo nơi sinh, câu hỏi trọng tâm là "đứa trẻ sinh ở đâu và cha mẹ đang cư trú theo diện gì".
Hỏi sai trọng tâm dẫn tới đọc nhầm điều khoản, và trong lĩnh vực này đọc nhầm một điều khoản có thể dẫn tới một quyết định sai kéo dài nhiều năm.
Nguyên tắc huyết thống và nguyên tắc nơi sinh khác nhau thế nào?
Nguyên tắc huyết thống trao quốc tịch theo quốc tịch của cha mẹ, bất kể sinh ở đâu. Nguyên tắc nơi sinh trao quốc tịch cho người sinh ra trên lãnh thổ, bất kể quốc tịch cha mẹ.
Có nước nào dùng thuần một nguyên tắc không?
Không. Mọi hệ thống đều pha trộn, chỉ khác nhau về tỷ lệ và về các điều kiện kèm theo như số năm cư trú của cha mẹ hay giới hạn số đời được truyền.
Vì sao châu Mỹ theo nơi sinh còn châu Âu theo huyết thống?
Vì lịch sử hình thành khác nhau. Các nước hình thành từ nhập cư không có một dân tộc gốc chung để dựa vào, nên lấy lãnh thổ làm tiêu chí; các nước có dân cư ổn định lâu đời xây khái niệm quốc gia quanh dòng dõi chung.
Trẻ sinh ở nước ngoài của cha mẹ Việt có quốc tịch Việt Nam không?
Có thể, vì Việt Nam theo nguyên tắc huyết thống là chính, nhưng thường cần làm thủ tục đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện và thủ tục này có thời hạn.
