Người không mang quốc tịch nào không có nước nào chịu trách nhiệm về mình. Họ thường không có hộ chiếu để đi lại, khó đăng ký kết hôn, khó đi học, khó làm việc hợp pháp, và không được nước nào bảo hộ khi gặp chuyện ở nước ngoài.
Vì sao đây là vấn đề của luật chứ không chỉ của cá nhân
Quốc tịch là thứ mở khoá cho gần như mọi quyền khác. Không có nó, một người tồn tại về mặt sinh học nhưng gần như vô hình về mặt pháp lý.
Điều này ảnh hưởng cả tới các quốc gia, không riêng cá nhân. Người không quốc tịch không thể bị trục xuất về đâu, không thể được nhận vào đâu một cách bình thường, và tình trạng đó có thể truyền sang đời con nếu không được giải quyết. Vì vậy hạn chế tình trạng không quốc tịch là lợi ích chung, không phải chỉ là chuyện nhân đạo.
Đó là lý do nhiều công ước quốc tế đặt ra nghĩa vụ cho các nước, và vì sao đây là một trong số ít giới hạn thật đối với thẩm quyền riêng của quốc gia trong lĩnh vực quốc tịch.
Bốn cơ chế phòng ngừa trong luật quốc tịch
Các hệ thống pháp luật thường có một số điều khoản mà mục đích duy nhất là chặn khả năng một người rơi vào cảnh không quốc tịch.
Trẻ sinh trên lãnh thổ mà không có quốc tịch nào khác thường được trao quốc tịch của nước nơi sinh, kể cả ở các nước theo nguyên tắc huyết thống. Đây là cơ chế phổ biến nhất.
Trẻ bị bỏ rơi không rõ cha mẹ thường được coi là có quốc tịch của nước tìm thấy trẻ, cho tới khi chứng minh được điều ngược lại.
Không cho thôi quốc tịch nếu chưa có quốc tịch khác. Nhiều nước từ chối đơn xin thôi quốc tịch khi người xin chưa chắc chắn có quốc tịch thay thế — chính là để không tạo ra người không quốc tịch.
Giới hạn quyền tước quốc tịch. Ngay cả trong các trường hợp nghiêm trọng, nhiều hệ thống không cho tước nếu hậu quả là người đó mất hết mọi quốc tịch.
Những con đường thật dẫn tới tình trạng không quốc tịch
Hiểu nguyên nhân giúp thấy đây không phải chuyện xa vời.
Kẽ hở giữa hai hệ thống. Trẻ sinh ở nước theo huyết thống, của cha mẹ mang quốc tịch nước theo nơi sinh. Nước nơi sinh không cho vì cha mẹ không phải công dân; nước của cha mẹ không cho vì trẻ không sinh trên lãnh thổ. Đứa trẻ rơi vào giữa.
Thôi quốc tịch trước khi có quốc tịch mới. Người xin thôi để chuẩn bị nhập tịch nước khác, rồi hồ sơ nhập tịch bị từ chối.
Thay đổi biên giới hoặc giải thể quốc gia. Khi một nhà nước không còn tồn tại, việc xác định ai thành công dân của các nhà nước kế thừa có thể bỏ sót một số nhóm.
Không có giấy tờ chứng minh. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trên thực tế: người có quốc tịch về mặt pháp lý nhưng không chứng minh được vì không có khai sinh, không có hồ sơ hộ tịch, không có ai xác nhận.
Vì sao đăng ký khai sinh là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất
Điểm rút ra thực tế nhất từ toàn bộ chương này: giấy khai sinh là mắt xích đầu tiên của chuỗi chứng minh quốc tịch, và thiếu nó thì mọi thứ sau đều lung lay.
Với gia đình Việt sinh con ở nước ngoài, điều này có nghĩa rất cụ thể. Đăng ký khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại là bước bắt buộc. Đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam là bước thứ hai, thường có thời hạn, và bỏ lỡ thì việc xác lập quốc tịch Việt Nam cho con về sau phức tạp hơn nhiều.
Trường hợp cần chú ý nhất là trẻ sinh ra khi cha mẹ đang ở nước ngoài không có tư cách cư trú hợp lệ. Nỗi sợ bị phát hiện khiến nhiều người không đi đăng ký khai sinh — và đó chính là cách tạo ra một đứa trẻ không có gì chứng minh mình là ai.
Khi giấy tờ cũ không dựng lại được
Với người Việt lớn tuổi ở nước ngoài, tình huống hay gặp là giấy tờ gốc đã mất và nơi lưu trữ không còn hồ sơ.
Ba hướng theo thứ tự nên thử. Xin trích lục từ nơi đăng ký gốc — nhiều sổ hộ tịch cũ vẫn còn dù bản của gia đình đã mất. Xin văn bản xác nhận không còn lưu nếu sổ đã thất lạc — văn bản này tự nó là chứng từ có giá trị. Thủ tục xác nhận nhân thân qua các chứng cứ gián tiếp — lời khai của người thân, giấy tờ khác có ghi thông tin, hồ sơ của anh chị em.
Điều quan trọng là làm khi người thân lớn tuổi còn sống, vì lời khai của họ thường là mắt xích không thay thế được trong các hồ sơ dạng này.
Người không quốc tịch gặp khó khăn gì?
Không có nước nào chịu trách nhiệm về họ: thường không có hộ chiếu để đi lại, khó đăng ký kết hôn, khó đi học và làm việc hợp pháp, và không được nước nào bảo hộ ở nước ngoài.
Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn tới tình trạng không quốc tịch là gì?
Trên thực tế là thiếu giấy tờ chứng minh — người có quốc tịch về mặt pháp lý nhưng không chứng minh được vì không có khai sinh hay hồ sơ hộ tịch.
Vì sao nhiều nước không cho thôi quốc tịch khi chưa có quốc tịch khác?
Vì đó là cơ chế chặn khả năng tạo ra người không quốc tịch. Nhiều hệ thống yêu cầu chứng minh đã có hoặc chắc chắn sẽ có quốc tịch thay thế.
Sinh con ở nước ngoài thì việc quan trọng nhất là gì?
Đăng ký khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại, rồi đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam — bước sau thường có thời hạn và bỏ lỡ thì phức tạp hơn nhiều về sau.
