Trẻ sinh bằng phương pháp hỗ trợ sinh sản mang quốc tịch nào

Quốc tịch theo huyết thống không đi theo gen — nó đi theo quan hệ cha mẹ - con mà pháp luật công nhận. Với trẻ sinh bằng phương pháp hỗ trợ sinh sản, đặc biệt là mang thai hộ xuyên quốc gia, câu hỏi ai là cha mẹ pháp lý có thể có hai câu trả lời khác nhau ở hai nước — và đó là nơi mọi rắc rối bắt đầu.

Vì sao câu hỏi về quốc tịch phải bắt đầu từ câu hỏi về cha mẹ

Mọi quy định trao quốc tịch theo huyết thống đều có dạng: con của công dân nước ta là công dân nước ta. Câu đó giả định một điều mà trong trường hợp thông thường không ai để ý — rằng việc xác định ai là cha mẹ là chuyện hiển nhiên.

Với hỗ trợ sinh sản, giả định đó không còn hiển nhiên. Có thể có tới năm người liên quan tới việc một đứa trẻ ra đời: người cung cấp trứng, người cung cấp tinh trùng, người mang thai, và một hoặc hai người có ý định làm cha mẹ.

Mỗi hệ thống pháp luật chọn một tiêu chí khác nhau để quyết định ai trong số đó là cha mẹ pháp lý. Và quốc tịch đi theo lựa chọn ấy, không đi theo ý định của những người trong cuộc.

Ba tiêu chí mà các hệ thống dùng

Người sinh ra đứa trẻ là mẹ. Đây là quy tắc truyền thống ở nhiều hệ thống, và nó là quy tắc gây khó nhất trong bối cảnh mang thai hộ: người mang thai được ghi là mẹ trên giấy khai sinh, dù không có liên hệ di truyền và không có ý định làm mẹ.

Người có ý định làm cha mẹ là cha mẹ. Một số hệ thống công nhận thoả thuận trước khi sinh, và ghi thẳng người có ý định lên giấy khai sinh.

Quan hệ di truyền quyết định. Một số hệ thống dùng xét nghiệm di truyền làm căn cứ, ít nhất cho phía người cha.

Ba tiêu chí này cho ba kết quả khác nhau với cùng một đứa trẻ. Khi nước nơi sinh dùng tiêu chí này và nước của cha mẹ dùng tiêu chí kia, đứa trẻ có hai bộ cha mẹ pháp lý khác nhau tuỳ nhìn từ đâu.

Kẽ hở dẫn tới trẻ không có quốc tịch nào

Đây là rủi ro nghiêm trọng nhất trong lĩnh vực này, và cơ chế của nó rất rõ ràng.

Giả sử đứa trẻ sinh ở nước theo huyết thống, nơi luật coi người mang thai là mẹ. Người mang thai là công dân nước đó, nên về nguyên tắc đứa trẻ nhận quốc tịch nước đó — nhưng nhiều nước có quy định loại trừ với trẻ sinh ra theo thoả thuận mang thai hộ cho người nước ngoài.

Cùng lúc, nước của cặp cha mẹ có ý định lại không công nhận họ là cha mẹ pháp lý, nên không trao quốc tịch của mình.

Kết quả: đứa trẻ không có quốc tịch nào, không có hộ chiếu, và không rời khỏi nước nơi sinh được. Đã có những trường hợp gia đình mắc kẹt nhiều tháng trong tình huống này.

Vì sao việc chuẩn bị trước quan trọng hơn việc xử lý sau

Điểm khác biệt lớn nhất giữa lĩnh vực này và các lĩnh vực khác của luật quốc tịch: hầu như mọi vấn đề đều có thể ngăn trước và rất khó sửa sau.

Sửa sau thường có nghĩa là: xin công nhận quan hệ cha mẹ - con tại toà nước mình, có thể mất nhiều tháng tới nhiều năm; hoặc làm thủ tục nhận nuôi chính đứa con của mình để tạo quan hệ pháp lý được công nhận; hoặc trong trường hợp xấu nhất, chấp nhận rằng đứa trẻ không bao giờ có quốc tịch của nước cha mẹ.

Ngăn trước có nghĩa là hỏi ba câu với cơ quan đại diện của nước mình trước khi bắt đầu: nước ta có công nhận quan hệ cha mẹ - con hình thành theo cách này không? Nếu có, cần những giấy tờ gì? Nếu không, có con đường thay thế nào?

Ba câu này thường được trả lời bằng văn bản, và văn bản đó đáng giá hơn mọi thứ khác trong hồ sơ.

Hai chi tiết kỹ thuật hay bị bỏ qua

Giấy khai sinh của nước nơi sinh không tự có hiệu lực ở nước khác. Nó là bằng chứng về việc đăng ký, không phải phán quyết về quan hệ pháp lý. Nước của cha mẹ vẫn tự xét theo luật của mình, và có thể kết luận khác với nội dung ghi trên giấy.

Xét nghiệm di truyền giải quyết được một nửa vấn đề, không phải cả vấn đề. Nó có thể chứng minh quan hệ với người cha, mở đường cho quốc tịch đi qua phía đó. Nhưng nó không tạo ra quan hệ pháp lý với người mẹ có ý định, và ở nhiều hệ thống, tình trạng hôn nhân của người mang thai còn tạo ra suy đoán pháp lý về người cha cần phải bác bỏ trước.

Điều gì áp dụng cho gia đình Việt

Việt Nam cho phép mang thai hộ nhưng chỉ vì mục đích nhân đạo, với điều kiện chặt về quan hệ thân thích giữa các bên, và không cho phép hình thức thương mại. Điều này tạo ra hai tình huống rất khác nhau.

Trong nước, đúng quy định. Khung pháp lý có sẵn và quan hệ cha mẹ - con được xác định rõ, nên câu chuyện quốc tịch thường không phát sinh vấn đề.

Ra nước ngoài thực hiện. Đây là nơi cần thận trọng nhất. Việc hợp pháp ở nước sở tại không tự động dẫn tới việc Việt Nam công nhận quan hệ cha mẹ - con hình thành theo cách đó — và không công nhận quan hệ thì không có cơ sở trao quốc tịch Việt Nam cho đứa trẻ.

Với người Việt sống ở nước ngoài, còn một lớp nữa: nước cư trú công nhận không có nghĩa Việt Nam công nhận, và ngược lại. Hai hệ thống xét độc lập, giống mọi vấn đề quốc tịch khác.

Việc cần làm nếu đứa trẻ đã ra đời và hồ sơ đang mắc

Nếu tình huống đã xảy ra rồi, thứ tự xử lý sau đây thường hiệu quả hơn cả.

Xác định chính xác đứa trẻ đang được nước nơi sinh coi là gì — có quốc tịch nước đó không, ai được ghi là cha mẹ trên giấy khai sinh. Đây là điểm xuất phát, và phải là dữ kiện chứ không phải phỏng đoán.

Hỏi cơ quan đại diện nước mình bằng văn bản về con đường công nhận, kể cả khi câu trả lời miệng ban đầu là không. Thực tiễn ở nhiều nước đã thay đổi trong những năm gần đây, và các toà thường xét theo hướng bảo vệ lợi ích của đứa trẻ.

Tìm trợ giúp pháp lý ở cả hai nước cùng lúc, vì lời giải gần như luôn cần hành động ở cả hai phía. Xử lý một phía trước rồi mới tính phía kia thường làm mất thời gian mà không tiến thêm được.