Đa số nước không buộc phải chọn — nhưng một số nước có, và ở những nước đó việc im lặng cũng là một lựa chọn với hậu quả thật. Điều nguy hiểm không phải là phải chọn, mà là không biết mình có thuộc nhóm phải chọn hay không cho tới khi cửa sổ thời gian đã khép lại.
Vì sao lại tồn tại quy định này
Quy định buộc chọn xuất phát từ một nguyên tắc cũ: mỗi người chỉ nên thuộc về một nhà nước, để tránh xung đột về nghĩa vụ và về bảo hộ.
Nhưng nguyên tắc ấy vấp phải một thực tế mà nhà nước không kiểm soát được — đứa trẻ nhận hai quốc tịch từ khi sinh, không phải do ai chọn. Không thể trách một đứa bé vì hai hệ thống pháp luật cùng nhận nó.
Giải pháp mà nhiều hệ thống chọn là hoãn: chấp nhận tình trạng hai quốc tịch suốt thời gian chưa trưởng thành, rồi đặt một mốc khi người đó đủ năng lực tự quyết định. Đó là lý do mốc thường rơi vào tuổi thành niên hoặc vài năm sau đó.
Ba cách các hệ thống xử lý
Không yêu cầu gì. Nhóm này ngày nay là đa số. Hai quốc tịch có từ khi sinh được giữ vô thời hạn, và người đó không phải làm gì cả. Kể cả các nước hạn chế đa quốc tịch với người nhập tịch thường vẫn miễn cho trường hợp có từ khi sinh — vì đó không phải lựa chọn của người đó.
Yêu cầu tuyên bố nhưng không cưỡng chế. Luật đòi người đó phải tuyên bố chọn một quốc tịch trong một khoảng thời gian, nhưng không có cơ chế tự động tước nếu không tuyên bố. Trên thực tế nhiều người không làm gì và giữ được cả hai. Đây là nhóm dễ gây hiểu lầm nhất, vì kinh nghiệm của người này không dùng để dự đoán cho người khác — cùng một quy định có thể được thi hành khác nhau theo thời kỳ.
Mất tự động nếu không chọn. Nhóm ít nhất nhưng nghiêm khắc nhất: hết hạn mà không tuyên bố thì mất quốc tịch của nước đó theo luật, không cần quyết định hành chính nào.
Nhóm thứ ba là lý do phải kiểm tra trước, không phải kiểm tra sau. Với nhóm này, không ai gửi thông báo nhắc — và người trong cuộc thường phát hiện mình đã mất quốc tịch nhiều năm sau, khi đi gia hạn hộ chiếu.
Cửa sổ thời gian và cách xác định nó
Ba biến số cần biết, và cả ba đều tra được trước.
Mốc bắt đầu. Thường là ngày đạt tuổi thành niên theo luật nước đó — không nhất thiết là mười tám, và không nhất thiết giống tuổi thành niên ở nước đang sống.
Độ dài cửa sổ. Có nước cho một năm, có nước cho tới một độ tuổi cụ thể cao hơn.
Cách thực hiện việc tuyên bố. Đây là chi tiết hay làm hỏng việc: một số hệ thống yêu cầu tuyên bố tại cơ quan trong nước, không nhận qua cơ quan đại diện ở nước ngoài. Người sống xa mà biết muộn có thể không kịp thu xếp về.
Vì sao chọn quốc tịch này không tự động xoá quốc tịch kia
Đây là chỗ nhầm lẫn phổ biến nhất, và nó dẫn tới những quyết định sai.
Khi một người tuyên bố chọn quốc tịch nước A, tuyên bố đó có hiệu lực trong hệ thống pháp luật nước A. Nước B không bị ràng buộc bởi tuyên bố ấy và vẫn tiếp tục coi người đó là công dân mình cho tới khi có thủ tục thôi quốc tịch hợp lệ theo luật nước B.
Hệ quả thực tế rất cụ thể: một người có thể tin rằng mình "đã chọn" và không còn quốc tịch kia, rồi vài năm sau bị nước kia gọi thực hiện nghĩa vụ quân sự hoặc yêu cầu kê khai thuế theo quốc tịch.
Muốn thực sự chấm dứt một quốc tịch thì phải làm thủ tục thôi quốc tịch với chính nước đó. Đó là một quy trình riêng, thường có điều kiện và có thể bị từ chối.
Ba yếu tố nên cân nhắc nếu thực sự phải chọn
Nếu rơi vào nhóm bắt buộc, đây là những thứ đáng cân nhắc — và chúng thường không phải thứ người ta nghĩ tới đầu tiên.
Quốc tịch nào khó lấy lại hơn. Một số nước có cơ chế phục hồi cho người từng là công dân, một số thì không. Nếu một bên có đường quay lại và bên kia không, cân nhắc nghiêng về việc giữ bên không quay lại được.
Quốc tịch nào ảnh hưởng tới đời sau. Quốc tịch mất đi thường không truyền được cho con. Đây là hệ quả kéo dài nhất và hay bị bỏ qua nhất.
Quyền tài sản và thừa kế. Ở một số nước, quyền sở hữu đất hoặc quyền thừa kế một số loại tài sản gắn với quốc tịch. Mất quốc tịch có thể kéo theo việc phải chuyển nhượng tài sản trong một thời hạn.
Điều không nên dùng làm căn cứ chính: sức mạnh hộ chiếu ở thời điểm hiện tại. Thứ hạng đó thay đổi theo từng thập kỷ, còn quyết định về quốc tịch thì rất khó đảo ngược.
Điều gì áp dụng cho người Việt
Việt Nam theo nguyên tắc một quốc tịch nhưng có ngoại lệ, và điều đáng chú ý nhất là Việt Nam không đặt ra một mốc buộc chọn khi trưởng thành theo kiểu của các nước nhóm thứ ba.
Nên với gia đình Việt, rủi ro thường không nằm ở phía Việt Nam mà ở phía nước kia. Ba việc nên làm trước khi con đến tuổi thành niên:
Xác định nước kia thuộc nhóm nào trong ba nhóm ở trên, bằng cách hỏi cơ quan đại diện của nước đó và xin trả lời bằng văn bản.
Nếu thuộc nhóm có cửa sổ thời gian, ghi lại ngày bắt đầu và ngày kết thúc ngay khi biết, và đặt nhắc trước vài tháng.
Hỏi luôn về nghĩa vụ quân sự, vì ở nhiều nước hai chuyện này gắn với nhau và cùng có mốc tuổi.
Việc nên làm khi con còn nhỏ
Điều có ích nhất không phải là quyết định thay con, mà là giữ cho con còn đủ lựa chọn khi đến lúc.
Cụ thể: giữ cho cả hai quốc tịch ở tình trạng hợp lệ — hộ chiếu không để hết hạn quá lâu, đăng ký với cơ quan đại diện khi được yêu cầu, và lưu đủ giấy tờ chứng minh quan hệ huyết thống ở cả hai phía.
Một quốc tịch bị bỏ mặc nhiều năm không mất đi về mặt lý thuyết, nhưng việc chứng minh lại nó có thể khó tới mức trên thực tế nó không còn là lựa chọn nữa. Khi đó đứa trẻ không chọn — nó chỉ còn một đường.
Có phải nước nào cũng bắt chọn khi đủ mười tám tuổi không?
Không. Đa số nước ngày nay không yêu cầu gì với người có hai quốc tịch từ khi sinh. Chỉ một số hệ thống có mốc buộc chọn, và mốc đó không nhất thiết là mười tám.
Không tuyên bố gì thì chuyện gì xảy ra?
Tuỳ nhóm. Với nước không yêu cầu thì không sao. Với nước yêu cầu nhưng không cưỡng chế thì thường vẫn giữ được cả hai. Với nước quy định mất tự động thì mất, và không có thông báo nhắc.
Chọn một quốc tịch có nghĩa là mất quốc tịch kia không?
Không tự động. Tuyên bố chỉ có hiệu lực trong hệ thống nước nhận tuyên bố. Muốn chấm dứt quốc tịch kia phải làm thủ tục thôi quốc tịch với chính nước đó.
Nên chuẩn bị từ khi nào?
Vài năm trước khi con đến tuổi thành niên. Cần đủ thời gian để hỏi, nhận trả lời bằng văn bản, và thu xếp nếu thủ tục phải làm tại nước đó.
