Thôi quốc tịch tự nguyện và những gì không đảo ngược được

Thôi quốc tịch là hành vi tự nguyện, nhưng gần như không hệ thống nào cho phép làm đơn phương. Người dân xin, nhà nước xét, và chỉ khi có quyết định chấp thuận thì tư cách mới chấm dứt.

Vì sao nhà nước vẫn phải đồng ý

Nếu quốc tịch là quan hệ hai chiều gồm cả quyền và nghĩa vụ, thì việc một bên đơn phương chấm dứt sẽ cho phép người ta rũ bỏ nghĩa vụ bất cứ lúc nào.

Ba mối lo cụ thể mà cơ chế xét duyệt nhằm giải quyết. Nghĩa vụ chưa hoàn thành — thuế, nghĩa vụ quân sự, án đang thi hành, khoản nợ với nhà nước. Tạo ra người không quốc tịch — nếu cho thôi khi chưa có quốc tịch khác. Trốn tránh trách nhiệm pháp lý — đang bị điều tra hoặc đang là bị đơn trong vụ việc.

Vì vậy quyền thôi quốc tịch trong thực tế là quyền được xin, không phải quyền được tự quyết.

Bốn điều kiện thường gặp

Đã có hoặc chắc chắn sẽ có quốc tịch khác. Đây là điều kiện phổ biến nhất và bắt nguồn từ nghĩa vụ quốc tế về hạn chế tình trạng không quốc tịch. Nhiều hệ thống chấp nhận một văn bản cam kết từ nước sẽ nhập tịch thay vì đòi phải có sẵn.

Đã hoàn thành nghĩa vụ với nhà nước. Thuế, nghĩa vụ quân sự, các khoản phải nộp.

Không đang trong quá trình tố tụng hoặc không đang chấp hành bản án.

Đủ tuổi và đủ năng lực hành vi. Với người chưa thành niên, thường phải theo cha mẹ hoặc phải có sự đồng ý của người đại diện.

Điểm hay gây bất ngờ: nghĩa vụ chưa hoàn thành có thể là thứ từ rất lâu mà người xin đã quên — một khoản thuế cũ, một nghĩa vụ chưa đăng ký. Vì vậy việc rà lại nghĩa vụ nên làm trước khi nộp đơn, không phải sau khi bị từ chối.

Thời điểm mất tư cách là thời điểm nào

Câu hỏi tưởng vụn vặt nhưng có hệ quả lớn, đặc biệt khi người đó đang trong quá trình nhập tịch nước khác.

Ba mốc khác nhau và phải biết hệ thống của mình dùng mốc nào. Ngày ký quyết định — tư cách chấm dứt ngay khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định. Ngày quyết định có hiệu lực — có thể muộn hơn ngày ký. Ngày nhận quốc tịch mới — một số hệ thống gắn hiệu lực của việc thôi vào thời điểm người đó thực sự có quốc tịch khác, chính là để tránh khoảng trống.

Khoảng trống giữa hai tư cách là chỗ nguy hiểm: trong khoảng đó, người ta có thể không có hộ chiếu nào còn hiệu lực để đi lại, và không nước nào chịu trách nhiệm bảo hộ.

Vì vậy khi phải thôi quốc tịch để nhập tịch nước khác, việc nên làm là xác định rõ trình tự và đề nghị sắp xếp sao cho hai mốc gối nhau, thay vì để có một khoảng trống.

Những hệ quả không đảo ngược được

Kể cả khi sau này phục hồi được quốc tịch, một số thứ đã mất thì không lấy lại.

Thời gian tính cho các quyền lợi gắn với thời gian là công dân — ở một số hệ thống, chuỗi này bị đứt và tính lại từ đầu khi phục hồi.

Quyền sở hữu một số loại tài sản — nhiều nước hạn chế người nước ngoài sở hữu đất hoặc một số loại bất động sản. Người thôi quốc tịch trong lúc đang đứng tên có thể phải chuyển nhượng trong một thời hạn.

Tư cách trong các hồ sơ đang chạy — nếu bạn đang là người bảo lãnh cho thân nhân với tư cách công dân, việc thôi quốc tịch có thể làm hồ sơ đó mất cơ sở.

Quyền của con chưa thành niên đi kèm — ở nhiều hệ thống, con chưa thành niên mất quốc tịch theo cha mẹ, và khi phục hồi thì phải làm thủ tục riêng cho từng đứa.

Ba việc nên làm trước khi nộp đơn thôi quốc tịch

Rà toàn bộ tài sản và giấy tờ đứng tên mình ở nước đó, và kiểm xem tư cách nước ngoài có ảnh hưởng tới quyền sở hữu không. Nếu có, xử lý trước.

Rà các hồ sơ đang chạy mà mình là người đứng đơn hoặc người bảo lãnh.

Xin và lưu bản sao đầy đủ giấy tờ chứng minh mình từng là công dân — giấy khai sinh, hộ chiếu cũ, giấy tờ hộ tịch, và chính quyết định cho thôi quốc tịch. Bộ này là cơ sở duy nhất nếu sau này bạn hoặc con cháu muốn phục hồi.

Việc thứ ba hay bị bỏ qua nhất vì lúc đó người ta đang hướng về phía trước. Nhưng với con cháu vài chục năm sau, chính bộ giấy tờ đó là thứ quyết định họ có chứng minh được mối liên hệ hay không.