Trong một thế kỷ qua, hầu hết quyền từng dành riêng cho công dân đã được mở dần cho người cư trú hợp pháp. Quyền lao động, quyền sở hữu, quyền học hành, quyền an sinh — đều đã tách khỏi quốc tịch ở phần lớn nước hiện đại. Chỉ một nhóm không mở: quyền quyết định vận mệnh chung.
Vì sao nhóm này được giữ chặt nhất
Ba lập luận thường được nêu, và chúng khác nhau về bản chất.
Lập luận về tư cách thành viên. Nếu quốc tịch là tư cách thành viên trong một cộng đồng chính trị, thì bỏ phiếu chính là hành vi thực hiện tư cách đó. Mở nó cho người ngoài làm khái niệm thành viên mất nội dung.
Lập luận về sự gắn bó lâu dài. Quyết định chính trị có hệ quả kéo dài hàng chục năm. Người có thể rời đi bất cứ lúc nào không chịu hậu quả lâu dài của lá phiếu mình bỏ.
Lập luận về can thiệp từ bên ngoài. Nếu người nước ngoài bỏ phiếu, một nước khác về lý thuyết có thể tác động tới kết quả bầu cử thông qua công dân của mình đang cư trú.
Lập luận thứ hai là lập luận mạnh nhất về mặt thực tế, và nó cũng giải thích vì sao ngoại lệ lại xuất hiện đúng ở nơi mà nó không áp dụng.
Ngoại lệ ở cấp địa phương
Nhiều nước cho người cư trú lâu dài bầu cử ở cấp địa phương, dù không cho ở cấp quốc gia.
Logic: các quyết định địa phương — trường học, rác thải, giao thông, quy hoạch — ảnh hưởng trực tiếp và ngay lập tức tới người sống ở đó, bất kể quốc tịch. Người đóng thuế địa phương và dùng dịch vụ địa phương có lợi ích trực tiếp trong các quyết định này.
Điều kiện thường gặp cho ngoại lệ này: cư trú hợp pháp một số năm, đăng ký thường trú tại địa phương đó, và đôi khi là có quan hệ đặc biệt giữa hai nước.
Ranh giới giữa cấp quốc gia và cấp địa phương vì vậy không tuỳ tiện — nó phản ánh chính ranh giới giữa "sống ở đây" và "thuộc về đây".
Quyền ứng cử và giữ chức vụ công
Chặt hơn quyền bầu cử một bậc, và nhiều nước còn chặt thêm ngay trong nhóm công dân.
Ba mức hạn chế thường gặp. Chỉ công dân được ứng cử — gần như phổ quát ở cấp quốc gia. Một số chức vụ cao nhất đòi là công dân từ khi sinh, loại trừ cả người đã nhập tịch. Một số chức vụ đòi không mang quốc tịch nào khác — người song tịch phải chọn nếu muốn giữ chức.
Mức thứ hai và thứ ba là nơi khái niệm "hai hạng công dân" được viện dẫn nhiều nhất trong tranh luận. Lập luận bảo vệ dựa trên sự trung thành không chia sẻ ở các vị trí liên quan an ninh quốc gia; lập luận phản đối cho rằng nó tạo ra sự phân biệt vĩnh viễn dựa trên nơi sinh.
Bỏ phiếu từ xa: tranh luận ngược chiều
Một tranh luận thú vị đi theo hướng ngược lại: công dân sống ở nước ngoài có nên được bỏ phiếu không.
Bên ủng hộ: họ vẫn là công dân, vẫn chịu tác động của một số chính sách, nhiều người vẫn có tài sản và gia đình trong nước, và nhiều người sẽ về.
Bên phản đối: họ không sống dưới các chính sách mà họ bỏ phiếu chọn, không nộp thuế cho ngân sách bị ảnh hưởng bởi lá phiếu đó, và ở một số nước cộng đồng ở nước ngoài đủ lớn để xoay chuyển kết quả.
Thực tiễn rất khác nhau: có nước cho bỏ phiếu không giới hạn, có nước chỉ cho trong một số năm đầu sau khi rời đi, có nước không cho.
Điều đáng chú ý là hai tranh luận này — cho người ngoài bỏ phiếu và cho công dân xa xứ bỏ phiếu — đều xoay quanh cùng một câu hỏi: quyền chính trị nên gắn với tư cách thành viên hay gắn với việc chịu hậu quả của quyết định. Và không hệ thống nào trả lời câu đó một cách nhất quán hoàn toàn.
Vì sao quyền bầu cử cấp quốc gia hầu như không mở cho người nước ngoài?
Ba lập luận: bỏ phiếu là hành vi thực hiện tư cách thành viên, người có thể rời đi không chịu hậu quả lâu dài của lá phiếu, và lo ngại về can thiệp từ bên ngoài.
Người nước ngoài có được bầu cử địa phương không?
Ở nhiều nước là có, nếu cư trú hợp pháp đủ số năm. Logic là quyết định địa phương ảnh hưởng trực tiếp tới người sống ở đó bất kể quốc tịch.
Người nhập tịch có được ứng cử mọi chức vụ không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Một số chức vụ cao nhất ở nhiều nước đòi là công dân từ khi sinh, và một số đòi không mang quốc tịch nào khác.
Công dân sống ở nước ngoài có được bỏ phiếu không?
Rất khác nhau giữa các nước: có nơi cho không giới hạn, có nơi chỉ cho trong một số năm đầu sau khi rời đi, có nơi không cho.
