Ở mọi nước hiện đại, phần lớn quyền cơ bản áp cho tất cả mọi người trên lãnh thổ, không phân biệt quốc tịch. Chỉ một nhóm hẹp gắn riêng với tư cách công dân — và chính nhóm hẹp đó mới là nội dung pháp lý thật của quốc tịch.
Nhóm một: quyền tham gia quyết định chung
Đây là nhóm đặc trưng nhất và cũng là nhóm hiếm khi được mở cho người nước ngoài: quyền bầu cử và ứng cử ở cấp quốc gia.
Logic đằng sau: nếu quốc tịch là tư cách thành viên trong một cộng đồng chính trị, thì việc quyết định cộng đồng đó đi hướng nào thuộc về thành viên. Người sống ở đó nhưng chưa là thành viên hưởng lợi từ các quyết định nhưng không tham gia đưa ra chúng.
Có ngoại lệ đáng chú ý: nhiều nước cho người cư trú lâu dài bầu cử ở cấp địa phương, với lập luận rằng các quyết định địa phương ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống hằng ngày của họ. Ranh giới giữa hai cấp phản ánh chính ranh giới giữa "sống ở đây" và "thuộc về đây".
Nhóm hai: quyền ở lại không điều kiện
Công dân có quyền vào lãnh thổ nước mình, ở lại vô thời hạn, và không thể bị trục xuất.
Đây là khác biệt lớn nhất về mặt thực tế giữa công dân và thường trú nhân, và cũng là khác biệt hay bị đánh giá thấp nhất. Thường trú nhân có thể mất tư cách vì vắng mặt quá lâu, vì vi phạm pháp luật nghiêm trọng, hoặc vì không đáp ứng điều kiện duy trì. Công dân thì không.
Hệ quả: hai người sống cạnh nhau hai mươi năm, làm cùng công việc, đóng cùng mức thuế, nhưng một người có thể bị buộc rời đi còn người kia thì không. Toàn bộ giá trị thực tế của việc nhập tịch nằm phần lớn ở điểm này.
Nhóm ba: quyền được bảo hộ ở nước ngoài
Khi ở nước ngoài và gặp chuyện, công dân có thể yêu cầu cơ quan đại diện của nước mình can thiệp. Người nước ngoài thì phải trông vào nước mà họ mang quốc tịch, không phải nước họ đang cư trú.
Đây là quyền có thật nhưng hẹp hơn nhiều so với hình dung phổ biến — nội dung cụ thể của nó đáng một bài riêng.
Điểm cần nhớ ở đây: bảo hộ lãnh sự là lý do rất thực tế để có một quốc tịch, đặc biệt với người đi lại nhiều hoặc sống ở nơi có rủi ro. Nó là thứ chỉ dùng tới trong tình huống xấu, nên người ta hay quên khi cân nhắc.
Nhóm bốn: tiếp cận một số vị trí và quyền lợi
Nhiều nước giới hạn một số công việc và quyền lợi cho công dân.
Ba nhóm thường gặp. Vị trí trong bộ máy nhà nước — đặc biệt các vị trí liên quan an ninh, tư pháp, ngoại giao, quân đội. Một số ngành nghề có cấp phép — ít gặp hơn nhưng vẫn tồn tại ở một số hệ thống. Một số quyền lợi xã hội — thường là các chương trình gắn với thời gian đóng góp, và ở một số nơi gắn với tư cách công dân.
Nhóm này có xu hướng thu hẹp theo thời gian ở nhiều nước, vì áp lực từ nguyên tắc không phân biệt đối xử. Nhưng nhóm vị trí an ninh và quốc phòng thì gần như ở đâu cũng giữ.
Điều quốc tịch KHÔNG cho
Phần này quan trọng ngang phần trên, vì nhiều kỳ vọng sai bắt nguồn từ đây.
Quốc tịch không cho quyền sống ở nước khác. Nó cho quyền đi lại thuận lợi hơn tới một số nước, nhưng đó là kết quả của các thoả thuận song phương có thể thay đổi, không phải thuộc tính của quốc tịch.
Quốc tịch không miễn nghĩa vụ với nước khác. Có quốc tịch nước A không làm mất nghĩa vụ thuế hay nghĩa vụ pháp lý với nước B nếu bạn vẫn có liên hệ với nước B.
Quốc tịch không bảo đảm được đối xử như công dân ở mọi nơi. Khi ở trên lãnh thổ một nước mà bạn cũng là công dân, nước đó thường chỉ coi bạn là công dân của họ.
Vì sao danh sách này ngắn hơn người ta tưởng
Nhiều người hình dung quốc tịch mở ra rất nhiều quyền. Thực tế danh sách hẹp, vì xu hướng chung của luật hiện đại là tách quyền khỏi quốc tịch.
Quyền được xét xử công bằng, quyền sở hữu tài sản, quyền lao động, quyền học hành, quyền tiếp cận y tế — ở phần lớn nước hiện đại đều gắn với việc có mặt hợp pháp trên lãnh thổ chứ không gắn với quốc tịch.
Hệ quả cho người đang cân nhắc: hỏi cụ thể mình đang thiếu quyền gì, thay vì giả định rằng quốc tịch mở ra mọi thứ. Trong nhiều trường hợp, một tư cách cư trú vững đã đáp ứng gần hết nhu cầu thực tế, và phần chênh nằm ở bốn nhóm nêu trên.
Quyền nào chỉ công dân mới có?
Bốn nhóm: quyền bầu cử và ứng cử cấp quốc gia, quyền ở lại không điều kiện và không bị trục xuất, quyền được bảo hộ ở nước ngoài, và tiếp cận một số vị trí công cùng quyền lợi nhất định.
Khác biệt thực tế lớn nhất giữa công dân và thường trú nhân là gì?
Quyền ở lại. Thường trú nhân có thể mất tư cách vì vắng mặt quá lâu hoặc vi phạm nghiêm trọng; công dân thì không thể bị trục xuất khỏi chính nước mình.
Người nước ngoài có được bầu cử không?
Ở cấp quốc gia thì hiếm khi. Nhưng nhiều nước cho người cư trú lâu dài bầu cử ở cấp địa phương, với lập luận rằng quyết định địa phương ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống hằng ngày của họ.
Quốc tịch có cho quyền sống ở nước khác không?
Không. Nó cho quyền đi lại thuận lợi hơn tới một số nước, nhưng đó là kết quả của các thoả thuận song phương có thể thay đổi, không phải thuộc tính của quốc tịch.
