Mọi cách một người có quốc tịch đều quy về năm phạm trù: có khi sinh, nhập tịch, qua hôn nhân, phục hồi, và theo đầu tư. Điều phân biệt chúng không phải thủ tục mà là hai câu hỏi: ai chủ động, và nhà nước xét cái gì.
Trục thứ nhất: quốc tịch có tự động hay phải xin
Đây là đường phân chia lớn nhất trong luật quốc tịch.
Quốc tịch phát sinh tự động — chủ yếu là quốc tịch khi sinh. Nó đến do sự kiện pháp lý là việc sinh ra, không cần ai đồng ý. Người có nó không phải chứng minh gì ngoài việc mình là ai. Nhà nước không có quyền từ chối.
Quốc tịch phải xin và được cho — nhập tịch, và ở nhiều nước là cả con đường hôn nhân và đầu tư. Ở đây có một bên nộp đơn và một bên xét. Nhà nước có quyền từ chối, và ở nhiều hệ thống quyền đó rất rộng, thậm chí không cần nêu lý do đầy đủ.
Phân biệt này quyết định vị thế pháp lý của bạn. Người có quốc tịch tự động đứng ở thế khẳng định một sự thật; người xin nhập tịch đứng ở thế cầu một ân huệ có điều kiện.
Trục thứ hai: nhà nước đang xét cái gì
Mỗi con đường tương ứng với một thứ mà nhà nước muốn thấy.
Khi sinh — nhà nước xét quan hệ khách quan: dòng dõi hoặc nơi sinh. Không xét bạn là người thế nào.
Nhập tịch — nhà nước xét mức độ hoà nhập: đã sống bao lâu, có nói được ngôn ngữ không, có hiểu thể chế không, có tiền án không, có tự nuôi được mình không.
Hôn nhân — nhà nước xét tính thật của quan hệ trước, rồi mới tới các điều kiện khác. Đây là lý do nhóm này bị thẩm tra kỹ về đời sống riêng tư hơn mọi nhóm khác.
Phục hồi — nhà nước xét mối liên hệ trong quá khứ: trước đây từng là công dân, và vì sao đã mất.
Đầu tư — nhà nước xét nguồn gốc tài sản và rủi ro. Đây là con đường duy nhất mà điều được xét chủ yếu nằm ở tiền chứ không ở con người, và đó cũng là gốc của mọi tranh luận quanh nó.
Vì sao phân biệt này có hệ quả thực tế
Ba hệ quả cụ thể mà người tìm hiểu nên biết.
Mức độ chắc chắn khác nhau. Quốc tịch khi sinh gần như không thể bị đặt lại vấn đề. Quốc tịch có được qua xét duyệt thì có thể bị thu hồi nếu phát hiện gian dối trong hồ sơ — ở nhiều nước là không có thời hiệu.
Bằng chứng cần giữ khác nhau. Người có quốc tịch khi sinh cần giữ chuỗi giấy tờ hộ tịch. Người nhập tịch cần giữ quyết định nhập tịch và toàn bộ hồ sơ đã nộp — vì đó là thứ chứng minh tư cách của họ.
Con cái được hưởng khác nhau. Ở phần lớn hệ thống, con của người đã có quốc tịch được hưởng như nhau bất kể cha mẹ có quốc tịch bằng con đường nào. Nhưng một số nước có quy định riêng cho con của người nhập tịch trong giai đoạn đầu.
Ranh giới giữa các con đường không luôn rõ
Trong thực tế, nhiều trường hợp nằm giữa hai phạm trù, và đó là lúc phải đọc kỹ.
Con của người nhập tịch chưa thành niên — có được quốc tịch theo cha mẹ một cách tự động, hay phải nộp đơn riêng? Tuỳ hệ thống, và tuỳ độ tuổi tại thời điểm cha mẹ nhập tịch.
Người sinh ra ở nước ngoài của cha mẹ là công dân nhưng không đăng ký kịp — vẫn là quốc tịch khi sinh, hay phải đi con đường phục hồi, hay phải nhập tịch như người ngoài? Ba câu trả lời rất khác nhau về điều kiện.
Người kết hôn rồi ly hôn trước khi hoàn tất thủ tục — con đường hôn nhân còn hiệu lực không?
Đây chính là nhóm trường hợp mà điều khoản chính không trả lời và phải tìm trong ngoại lệ.
Cách xác định mình đang ở con đường nào
Ba câu hỏi giúp định vị, và nên trả lời trước khi tra bất kỳ quy định cụ thể nào.
Quan hệ của tôi với nước này bắt đầu từ đâu? Từ dòng dõi, từ nơi sinh, từ hôn nhân, từ việc đã sống ở đó, hay từ một khoản đầu tư.
Tư cách này phát sinh tự động hay tôi phải xin? Nếu tự động thì việc của tôi là chứng minh; nếu phải xin thì việc của tôi là đáp ứng điều kiện.
Có mốc thời gian nào tôi phải hành động trước không? Nhiều quyền tự động vẫn kèm nghĩa vụ đăng ký trong thời hạn, và quá hạn thì chuyển sang con đường khác khó hơn nhiều.
Trả lời sai câu đầu dẫn tới tra nhầm toàn bộ phần còn lại. Đây là lỗi phổ biến và tốn kém, đặc biệt với các gia đình đã ở nước ngoài qua nhiều thế hệ.
Có mấy con đường có quốc tịch?
Năm phạm trù: có khi sinh, nhập tịch, qua hôn nhân, phục hồi, và theo đầu tư. Điều phân biệt chúng là ai chủ động và nhà nước đang xét cái gì.
Quốc tịch khi sinh khác quốc tịch do nhập tịch ở chỗ nào?
Quốc tịch khi sinh phát sinh tự động do sự kiện pháp lý, nhà nước không có quyền từ chối. Nhập tịch là xin và được cho, nhà nước có quyền từ chối và có thể thu hồi nếu phát hiện gian dối trong hồ sơ.
Vì sao con đường hôn nhân bị thẩm tra kỹ hơn?
Vì thứ nhà nước xét ở con đường này là tính thật của quan hệ, nên hồ sơ phải chứng minh đời sống chung bằng bằng chứng cụ thể chứ không chỉ bằng giấy đăng ký kết hôn.
Làm sao biết mình đang ở con đường nào?
Trả lời ba câu: quan hệ với nước đó bắt đầu từ đâu, tư cách phát sinh tự động hay phải xin, và có mốc thời gian nào phải hành động trước không.
